به گزارش خبرنگار مهر، امروزه با ظهور فناوریهای جدید، شیوه تولید، انتشار و دریافت محتواهای رسانهای تغییر پیدا کرده است. مخاطبان دیگر محدود به زمان و مکان مشخصی برای دسترسی به اطلاعات و محصولات فرهنگی نیستند و میتوانند متناسب با نیاز و سبک زندگی خود، از بسترهای مختلف رسانهای استفاده کنند. در این میان، کتاب صوتی بهعنوان یکی از شکلهای رسانه نوین، جایگاه قابلتوجهی در میان مخاطبان پیدا کرده است. کتاب صوتی که با عنوانهایی مانند کتاب گویا و کتاب شنیداری نیز شناخته میشود، حاصل پیوند رسانه مکتوب با رسانه شنیداری است. در این شیوه، محتوای یک کتاب با صدای گوینده یا راوی در اختیار مخاطب قرار میگیرد و امکان بهرهمندی از آثار ادبی، آموزشی و فرهنگی را از طریق شنیدن فراهم میکند.
یکی از مهمترین ویژگیهای این رسانه، سهولت استفاده از آن است. مخاطب میتواند در مسیر رفتوآمد، هنگام ورزش، انجام کارهای روزمره یا حتی پیش از خواب به کتاب موردعلاقه خود گوش دهد. همین ویژگی باعث شده افرادی که به دلیل مشغلههای روزانه فرصت برای مطالعه کتاب چاپی ندارند، بتوانند ارتباط بیشتری با دنیای کتاب پیدا کنند. از طرفی دیگر، کتاب صوتی میتواند گروههایی را که علاقه چندانی به مطالعه متون نوشتاری ندارند نیز به کتاب نزدیک کند. به این ترتیب، دامنه مخاطبان کتاب از افرادی که عادت به مطالعه دارند فراتر میرود و کسانی را نیز در بر میگیرد که ترجیح میدهند محتوای فرهنگی را به صورت شنیدنی دریافت کنند.
چرا کتاب صوتی طرفدار پیدا کرده است؟
محبوبیت کتاب صوتی را باید در تغییر سبک زندگی و نیاز مخاطبان به دسترسی سریع و آسان به محتوا دید. در دنیای امروز، بسیاری از افراد تلاش میکنند از زمانهای بهظاهر بلااستفاده خود بیشترین استفاده را بکنند. کتاب صوتی این امکان را فراهم میکند که زمان انجام فعالیتهای روزمره نیز به فرصتی برای یادگیری و آشنایی با آثار ادبی تبدیل شود.
گسترش اپلیکیشنها و پلتفرمهای کتابخوانی نیز در افزایش استقبال از این رسانه نقش مهمی داشته است. برای نمونه، براساس گزارشهای منتشرشده از پلتفرم طاقچه، در سال ۱۴۰۰ تعداد کتابهای صوتی عرضهشده در این برنامه افزایش یافته بود. همچنین گزارش سالانه فیدیبو در همان سال نشان میداد کاربران این پلتفرم زمان قابلتوجهی را به شنیدن کتاب صوتی اختصاص میدهند. این گزارش، میانگین زمان شنیدن کتاب صوتی را برای هر کاربر حدود ۵۹۸ دقیقه و زمان مطالعه کتاب متنی را حدود ۳۶۳ دقیقه در طول سال اعلام کرده بود. این آمارها، هرچند مربوط به یک دوره مشخص هستند، اما نشاندهنده ظرفیت کتاب صوتی در جذب مخاطبان رسانههای دیجیتال هستند.
کتاب صوتی، فرصتی برای یادگیری و پر کردن اوقات فراغت
یکی دیگر از ظرفیتهای کتاب صوتی، استفاده از آن در فرایند یادگیری و آموزش است. دریافت اطلاعات از طریق حس شنوایی برای بسیاری از افراد آسانتر است. شنیدن سخنرانیها، روایتها و محتوای آموزشی میتواند به درک بهتر برخی موضوعات کمک کند و بهویژه برای افرادی که یادگیری شنیداری را ترجیح میدهند، مفید باشد. از سوی دیگر، کتاب صوتی میتواند اوقات فراغت را به فرصتی برای آشنایی با ادبیات، تاریخ، روانشناسی و دیگر حوزههای دانشی تبدیل کند. تنوع موضوعی این آثار نیز باعث شده گروههای سنی و سلیقههای مختلف بتوانند محتوای موردعلاقه خود را پیدا کنند.
در این میان، آثار داستانی، رمان، نمایشنامه، شعر، زندگینامه، روانشناسی و کتابهای توسعه فردی از جمله قالبهایی هستند که قابلیت بالایی برای ارائه در قالب صوتی دارند. همچنین کتابهای صوتی کودک و نوجوان میتوانند در آشنایی کودکان با داستانها و تقویت علاقه آنان به ادبیات نقش داشته باشند.
با وجود تمام مزایای کتاب صوتی، نمیتوان آن را جایگزینی کامل برای کتاب چاپی دانست. هر یک از این دو قالب، ویژگیها و ظرفیتهای خاص خود را دارند و تجربه متفاوتی از مطالعه در اختیار مخاطب قرار میدهند. در کتاب چاپی، خواننده میتواند با سرعت دلخواه خود پیش برود، بخشهای مهم را علامتگذاری کند، حاشیهنویسی داشته باشد و بارها به قسمتهای موردنظر بازگردد. این ویژگیها بهویژه در مطالعه متون تخصصی، آموزشی و تحلیلی اهمیت دارند.
در مقابل، در کتاب صوتی مخاطب با روایت و لحن گوینده همراه میشود و ممکن است فرصت کمتری برای مکث، تأمل یا یادداشتبرداری داشته باشد. البته امکان توقف و بازشنیدن بخشهای مختلف وجود دارد، اما این تجربه با مطالعه مستقیم متن یکسان نیست. بنابراین بهتر است کتاب صوتی و کتاب چاپی را نه رقیب یکدیگر، بلکه دو شیوه مکمل برای گسترش ارتباط جامعه با کتاب بدانیم. هدف اصلی ترویج کتابخوانی، افزایش دسترسی مردم به محتوا و ایجاد عادت مطالعه است؛ هدفی که میتواند از مسیرهای مختلف دنبال شود.
سرنوشت کتابهای مشروطه در «بیکتابی»
در میان کتابهای صوتی منتشرشده، آثاری نیز وجود دارند که خودِ کتاب و سرنوشت آن را به موضوع اصلی روایت تبدیل کردند. رمان «بیکتابی» نوشته محمدرضا شرفی خبوشان، یکی از همین آثار است؛ روایتی تاریخی که در بستر حوادث دوران مشروطه شکل میگیرد و از خلال ماجراهای یک کتابشناس، به اهمیت کتاب و جایگاه فرهنگ مکتوب در جامعه میپردازد.
داستان از زبان میرزا یعقوب عتیقهچی، کتابشناس و دلال نسخههای خطی روایت میشود؛ مردی که زندگیاش با کتاب گره خورده و چنان شیفته نسخههای نفیس و کمیاب است که آنها را به عروسهایی تشبیه میکند که ناچار است از آنها دل بکند و به مشتریانش بسپارد. او از یک سو برای به دست آوردن نسخههای ارزشمند تلاش میکند و از سوی دیگر، از اینکه توان مالی نگهداری همه آنها را ندارد، حسرت میخورد. همین علاقه و دلبستگی، شخصیت میرزا یعقوب را به راوی تبدیل میکند که در تمام طول داستان، مخاطب را با دنیای کتابها، نسخههای خطی و سرنوشت آنها همراه میسازد.
اما «بیکتابی» تنها داستان عشق یک مرد به کتاب نیست. شرفی خبوشان با بازگشت به روزگار مشروطه، تصویری از جامعهای ارائه میدهد که در آن کتاب و اهل فرهنگ قدر و منزلت شایستهای ندارند. میرزا یعقوب بارها از ناآگاهی و بیتوجهی صاحبان قدرت به کتاب و میراث مکتوب گلایه میکند و حتی پیشرفت دیگر کشورها را در پیوند آنها با دانش و کتاب میبیند. او در بخشی از داستان با لحنی تلخ میگوید: «کو دانایی؟ کو عشق به کتاب؟»؛ پرسشی که فراتر از فضای تاریخی رمان، مخاطب امروز را نیز به تأمل درباره جایگاه کتاب در جامعه دعوت میکند.

در بخشهای مختلف داستان، ماجرای کتابخانه سلطنتی و رفتار افرادی که مسئولیت نگهداری از نسخههای ارزشمند را برعهده دارند، به یکی از محورهای انتقادی روایت تبدیل میشود. میرزا یعقوب از کسانی سخن میگوید که بدون شناخت و آگاهی از ارزش نسخههای خطی، بر جایگاه کتابداری تکیه زدهاند. در این میان، غارت و نابودی کتابها و نسخههای نفیس نیز بارها در روایت تکرار میشود؛ گویی نویسنده از خلال سرگذشت این آثار، بیتوجهی جامعه به میراث فرهنگی خود را به تصویر میکشد.
این دغدغه در ماجرای مرموز کتابی به نام «جاینامه ماردوش» و حوادثی که در روزهای به توپ بستن مجلس برای میرزا یعقوب اتفاق میافتد، پررنگتر میشود. او در جریان این ماجرا با لسانالدوله، کلیددار کتابخانه سلطنتی، درگیر میشود و به دلیل پنهان کردن کتابی که تصور میشود گنجنامهای رمزآلود است، مورد سوءظن و آزار قرار میگیرد. در این بخش، کتاب نهتنها موضوع حرص و طمع شخصیتها، بلکه بهانهای برای آشکار شدن مناسبات قدرت، ناآگاهی و فساد نیز میشود.
یکی از بخشهای قابلتأمل رمان، جایی است که میرزا یعقوب نابودی نسخهها و بیحرمتی به کاغذ را به نفرین «قرطاس» پیوند میدهد؛ فرشتهای که در روایت از او بهعنوان نگهبان کاغذ یاد میشود. راوی در میان آشوب و خشونت روزگار خود، به این نتیجه میرسد که شاید مصیبتهای جامعه، از جمله به توپ بستن مجلس و ویرانیها، نتیجه بیحرمتی به کتاب و دانش باشد. این نگاه نمادین، یکی از مهمترین لایههای معنایی داستان را شکل میدهد.
رمان «بیکتابی» با گره زدن حوادث تاریخی به دغدغههای امروز، مخاطب را به این پرسش میرساند که جامعهای که قدر دانش، کتاب و میراث فرهنگی خود را نداند، چه سرنوشتی خواهد داشت؟ شاید به همین دلیل است که روایت شرفی خبوشان را نمیتوان صرفاً داستانی درباره گذشته دانست؛ گذشتهای که در این رمان زنده میشود تا مخاطب امروز نیز نسبت خود را با کتاب و فرهنگ مکتوب بازنگری کند.
نسخه صوتی این رمان با گویندگی محمد شعبانپور و انتشار از سوی نشر سماوا، این روایت تاریخی و پرجزئیات را در قالب رسانهای شنیداری در اختیار مخاطبان قرار داده است. «بیکتابی» از این منظر، انتخابی قابلتوجه برای علاقهمندان به ادبیات تاریخی و آثاری است که کتاب را نه فقط وسیلهای برای خواندن، بلکه بخشی از حافظه و هویت فرهنگی یک جامعه میدانند.
در نهایت، ترویج کتابخوانی در دنیای امروز، نیازمند شناخت سلیقهها و شیوههای جدید ارتباط مخاطبان با محتواست. کتاب صوتی یکی از ابزارهایی است که میتواند با بهرهگیری از ظرفیت فناوری و رسانههای نوین، فاصله میان مخاطب و کتاب را کمتر کند. البته شنیدن کتاب لزوماً جایگزین خواندن آن نیست و هر دو شیوه میتوانند در کنار یکدیگر به گسترش فرهنگ مطالعه کمک کنند. آنچه اهمیت دارد، شکلگیری ارتباطی مستمر با کتاب و تبدیل آن به بخشی از زندگی روزمره است؛ ارتباطی که گاهی با ورق زدن یک صفحه آغاز میشود و گاهی با فشردن دکمه پخش یک کتاب صوتی.


نظر شما